Φωνολογική ενημερότητα είναι ικανότητα των παιδιών να συνειδητοποιούν, να αναγνωρίζουν και να χειρίζονται τα δομικά στοιχεία της γλώσσας. Να αντιλαμβάνονται δηλαδή ότι οι προτάσεις αποτελούνται από λέξεις , οι λέξεις από συλλαβές και οι συλλαβές από φωνήματα. Η φωνολογική ενημερότητα επιτρέπει στα παιδιά να μπορούν να αναγνωρίσουν τα κομμάτια μιας λέξης , όπως τις συλλαβές, τα φωνήματα και να εντοπίσουν ρίμες. Είναι μία δεξιότητα που είναι αναγκαίο να αποκτήσουν πριν αρχίσουν να διαβάζουν και να γράφουν διότι αποτελεί σημαντική δεξιότητα για την εκμάθηση της γραφής και της ανάγνωσης.
Από τη στιγμή της γέννησής τους, τα παιδιά αρχίζουν να αλληλεπιδρούν και σταδιακά να κατακτούν τη γλώσσα που χρησιμοποιείται στο περιβάλλον μέσα στο οποίο ζουν και αναπτύσσονται. Αυτή η διαδικασία εξελίσσεται σταδιακά καθώς το παιδί πέρνα από το ένα αναπτυξιακό στάδιο στο άλλο.
Στόχος αυτής της εξελικτικής πορείας είναι η κατάκτηση των δεξιοτήτων της γραφής και της ανάγνωσης, όπου και πιο μετά για την κατάκτηση και άλλων δεξιοτήτων.
Είναι σημαντικό το παιδί να ξεκινήσει τη φοίτηση του στο δημοτικό σχολείο και να έχει εξασκηθεί σε δραστηριότητες καλλιέργειας της φωνολογικής του ενημερότητας, έτσι ώστε να κατακτήσει ομαλότερα την ανάγνωση και τη γραφή. Επομένως, θα πρέπει οι γονείς και οι νηπιαγωγοί να φροντίζουν να εξοικειώσουν τα παιδιά με τη φωνολογική δομή της γλώσσας από διάφορα γλωσσικά παιχνίδια, με παιχνίδια όπου οι δραστηριότητες θα είναι ευχάριστες τόσο για τον ενήλικα όσο και για το παιδί. Ωστόσο όμως υπάρχουν κάποια στάδια ανάπτυξης για την φωνολογική ενημερότητα.
Τα Συνήθη Φωνολογικά Λάθη
- αντικαταστάσεις φωνημάτων (μπαμπού = παππούς, καλί = χαλί, ντινει = δίνει, γκάα = γάλα κ.α)
- παράλειψη ή πρόσθεση τμημάτων (παίζουν = παίζουμε, αυτήν = αυτήνη, σπίτι= πίτι, σχολείο = κολείο, τρένο = τερένο, τρίζει = τερίζει κ.α.)
- φαινόμενα μετάθεσης μέση στη λέξη (κουμπί = μπούκι, καπάκι = πακάκι κ.α.)
- Πτώση συλλαβών (π.χ. μπα αντί για μπάλα, νανα αντί για μπανάνα)
Στάδια Ανάπτυξης της Φωνολογικής Ενημερότητας
ΤΑ ΣΤΑΔΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΕΞΗΣ:
- Αναγνώριση ότι οι προτάσεις αποτελούνται από λέξεις π.χ. /εδώ/είναι/η/γάτα/
- Αναγνώριση ότι οι λέξεις μπορούν να ομοιοκαταληκτούν π.χ. μπισκότο-καρότο
- Αναγνώριση ότι οι λέξεις μπορούν να ξεκινήσουν με τον ίδιο ήχο, π χ σαλάτα-σακάκι
- Αναγνώριση ότι οι λέξεις μπορούν να τελειώνουν με τον ίδιο ήχο, π.χ. μέλι-χέρι
- Αναγνώριση ότι οι λέξεις μπορούν να χωριστούν σε μεμονωμένα φωνήματα, π.χ. λ-ε-μ-ό-ν-ι
- Αναγνώριση ότι κάποιοι ήχοι μπορούν να διαγραφούν από λέξεις και να δημιουργηθούν νέες λέξεις , π.χ. πένα-ένα.
Στρατηγικές και Τρόποι Αντιμετώπισης των Αναγνωστικών Δυσκολιών με Ασκήσεις Φωνολογικής Ενημερότητας:
- Ζητήστε από το παιδί να διαβάσει καρτέλες με συλλαβές με βάση ένα συγκεκριμένο γράμμα ( γα, γο, γε, γι, γη, για ) κάθε φορά να τις διαβάζει και πιο γρήγορα.
- Ζητήστε στο παιδί να διαβάσει τις δισύλλαβες λέξεις που αρχίζουν από ένα συγκεκριμένο γράμμα ή συλλαβή (γάλα, γάτα, γάζα). Ζητήστε του να τις διαβάσει κάθε φορά και πιο γρήγορα. Στη συνέχεια, δώστε του τρισύλλαβες, πολυσύλλαβες λέξεις.
- Ζητήστε από το παιδί να βρει και να πει λέξεις που αρχίζουν από ένα γράμμα π.χ. ν (νερό, νύχι, νονά)
Ζητήστε από το παιδί να βρει και να πει λέξεις που έχουν. Μια συγκεκριμένη συλλαβή να, πχ (μάνα, πάνα, Βάνα, μανάβης) - Ζητήσατε από το παιδί να βάλει κάποιο φώνημα στη λέξη, π.χ από τη λέξη σέλα να βγάλει το /λ/ και να βρει ποια λέξη δημιουργείται (έλα)
- Ζητήστε από το παιδί να βάλει κάποιο φώνημα στη λέξη , π.χ στη λέξη ρέμα αν βάλει στην αρχή /κ/ και να βρει ποια λέξη δημιουργείται (κρέμα)
- Δώστε στο παιδί λέξεις που διαφέρουν μόνο στον τόνο, γέρος ? γερός, θέα- θεά.
Γιατί Είναι Σημαντική η Κατάκτηση της Φωνολογικής Ενημερότητας
Η φωνολογική ενημερότητα είναι σημαντική διότι σχετίζεται άμεσα με την κατάκτηση της γραφής , της ανάγνωσης και της ορθογραφίας. Μελέτες που έχουν γίνει , τα παιδιά που αξιολογήθηκαν με υψηλού βαθμού δεξιότητες στην φωνολογική ενημερότητα , πριν διδαχθούν ανάγνωση και γραφή, είχαν καλύτερες επιδόσεις στην εκμάθηση του γραπτού λόγου.
Συμβουλές Ειδικού:
Η κατάκτηση της φωνολογικής ενημερότητας αποτελεί ένα ιδιαίτερα σημαντικό δείκτη πρόγνωσης για την εξέλιξη των παιδιών στην εκμάθηση της ανάγνωσης και της γραφής. Είναι καλό τα παιδιά προσχολικής ηλικίας που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στον τομέα της φωνολογικής ενημερότητας να ενταχθούν σε πρόγραμμα λογοθεραπείας.
Κατά τη διάρκεια της προσχολικής ηλικίας τα παιδιά συχνά αντιμετωπίζουν προβλήματα φωνολογικής επίγνωσης. Γι’ αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό να εντοπίζονται και να προσδιορίζονται έγκαιρα!!!
Πριν την είσοδο στο δημοτικό σχολείο η ομιλία κάθε παιδιού θα πρέπει να έχει ξεκαθαρίσει εντελώς!!!
Επιμέλεια: Τζίμα Παναγιώτα Λογοθεραπεύτρια
Επιστημονική συνεργάτης στο κέντρο Εργολόγιο